İlk Türk İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet

Devlet Yönetimi

Hükümdarlara Verilen Unvanlar

  • Sultan
  • Nasr
  • Şah
  • Kadir
  • Han
  • Padişah
  • İlig
  • Bey
  • Buğra
  • Gazi
  • Erkin
  • Hünkar
  • Hüdavendigar

Hükümdarlık Sembolleri

  • Hutbe okutmak
  • Hilal
  • Menşur( Onay)
  • Tıraz ( elbise/ hediye)
  • Çetr ( şemsiye)
  • Sancak
  • Çadır
  • Asa
  • Nevbet
  • Taht ( Örgün)
  • Tuğra
  • Tuğ
  • Para bastırmak
  • Hilat ( halife tarafından gönderilen tüm hediyeler)

Hakimiyet Anlayışı

  • Türk hakimiyet anlayışı İslamiyet sonrası da devam etmiştir. Ülke hanedan üyelerinin ortak malı sayılmıştır.
  • Memlüklerde her emire hükümdar olma hakkı verilmiştir. Bu durum yönetime birden çok hanedanın gelmesine neden olmuştur.

Saray

Sarayın Özellikleri

  • Devletin en yüksek makamıdır.
  • Hükümdarın ailesiyle oturduğu yerdir. ( Harem)
  • Devletin idare edildiği yer.(Selamlık)
  • Memurların yetiştirildiği okul. ( Gulamhane/ Enderun)
  • Karahanlılarda  Saray’a KAPLI, Selçuklularda ise DERGAH veya BERGAH denir.

Önemli Saray Görevlileri

  • Ütadüddar:  Saray harcamalarına bakardı.
  • Hacibü’l Hüccab (Ulu Hacip): Hükümdar ile halk ve hükümdar ile hükümet arasındaki ilişkiyi düzenler. Hacip:  Hükümdar ve vezirden sonra gelen önemli devlet adamlarıdır. 20-25 kişiden oluşur, hükümdar- devlet, devlet-devlet arasındaki ilişkileri düzenler.
  • Abdar – Taştdar: Sultan elini yıkadığı zaman ibrik tutan görevli.
  • Vekil-i Der: Sultan ile vezirin arasında aracıdır.
  • Çeşnigir: Hükümdarın yiyecekleri ile ilgilenir.
  • Silahtar: Silahlardan görevlidir.
  • Hansalar: Saray mutfağına gerekli malzemeyi sağlar.
  • Şarap Dar – İdişçibaşı : Hükümdarın içeceklerini, şerbetlerini  hazırlar.
  • Camedar: Hükümdarın elbisesi ile ilgilenir.
  • Emir’i Alem: Savaşlarda bayrak ve sancağı taşımak ve bunları muhafaza etmekle görevlidir.
  • Emir’i Candar: Sarayı korumakla görevlidir.
  • Emiri Hares: Devlete ve hükümdara karşı suç işleyenleri yakalayıp cezalandıran görevlidir.
  • Emir’i Ahur: Atların bakımı ile ilgilenen görevli.
  • Bazdar: Sultan’ın doğan, atmaca gibi  kuşlarına bakar.
  • Kapucubaşı: Sarayın günlük hizmetlerinden sorumludur.
  • Emir’i Şikar: Hükümdarın av işlerini düzenleyen görevli.
  • Serhenk- Dürhanş: Hükümdarlar bir yerden bir yere giderken yolunu açan görevlidir.
  • Devaddar: Hükümdarın yazı takımlarını koruyan görevli.
  • Kıssadar: Dilekçeleri hükümdara sunan görevlidir.
  • Emir’i Meclis: Sultan’ın ziyafetlerini hazırlatıp  teşrifatçılık yapan görevlidir.
  • Mutripler: Eğlence meclislerinde çalgı çalıp şarkı söyleyen görevliler.
  • Sakiler: Eğlence meclislerinde sultanı ve davetlilere içecek sunan görevlidir.

Hükümet

Divan Teşkilatı

Divan-ı Arz

  • Başkanı: Emir’i Arz (Aruzul Ceyş)
  • Ordu’nun ihtiyacına bakar.

Divan-ı İstifa

  • Başkanı: Müşrif
  • Askeri ve hukuki işler hariç devletin bütün işlerini denetleme yetkisine sahiptir.

Divan-ı Tuğra

  • Başkanı: Tuğrai  veya Münşi (Osmanlı’da Nişancı)
  • Yazışmalara bakar.

Divan-ı Beridi

  • Posta işlerine bakar.

Divan-ı Mezalim

  • Ağır siyasi suç davalarına bakar.
  • Davayı önce hacip dinler, eğer önemliyse daha sonra Sultan dinler.

Divan-ı Pervane

  • Ülke topraklarının kayıtlarını tutarlar.
  • Başkanı: Pervanecidir.

Niyabet-i Saltanat

  • Hükümdar Başkentte olmadığı zamanlarda devlet işleri ile ilgilenen divandır. Başkanı Naip’tir.
  • Hükümdardan sonraki en yetkili kişi vezir’dir.

Gaznelilerde;

  • Divan-ı Vezaret: Mali ve genel yönetim işleri ile ilgilenir.
  • Divan-ı Risalet: Hükümdarın iç ve dış resmi yazışmalarını yapar.
  • Divan-ı Vekalet: Hükümdar ve ailesine ait mali işlerle ilgilenir.

 Karahanlılarda;

  • Divan-ı Ali: Vezirin başkanlığında devletle ilgili kararların alındığı divandır.

Taşra Teşkilatı

Eyaletlerdeki Önemli Devlet Görevlileri

  • Şıhne (Sahibu’s Şurta):  Eyalet ve vilayetlerin başındaki askeri yöneticidir.
  • Melik: Eyaletlerdeki Hanedan üyesi yöneticilerdir.( hocaları atabeyler dir)
  • Selçuklularda Amil (Karahanlılar’da İmga):  Vilayetlerin vergisini toplayan kişi.
  • Muhtesip:  Zabıta.  Belediye ve ticari hayatın düzenlenmesinden sorumludur.
  • Amid (Ummal):  Şehir İdaresi’nden sorumlu sivil kişi
  • Ulak:  Habercilere verilen isimdir.
  • Subaşı:  Şehirlerin güvenliğinden sorumlu kişi.
  • Sahibi Divan:  Gaznelilerde şehirlerin idari işlerinden sorumludur.
  • Salar/Sipahsalar:  Gaznelilerde şehrin askeri yöneticisidir.

Atabeylik

  • İslam dünyasına Selçuklularla birlikte girmiştir.
  • Melikleri yetiştirmek üzere atanan görevliler (Atabey).

Hukuk

Şer’i Hukuk

  • Kadılar başkanlık yapar.
  • Temeli İslam kurallarıdır.
  • Miras, boşanma, evlenme, vakıflar ve ticari meselelere bakar.
  • Kadıların sorumlusu Kadı’ül Kudat’tır. (Kadıları atar)
  • Kadıların verdiği  kararı haksız ( ilk önce Hacip’e  anlatır, sonra Sultan’ın  karşısına çıkar) bulanlar Divanı Mezalim’e başvururdu.

Örfi Hukuk

  • Emir’i Dad başkanlık yapar.
  • Temelini  töreler başta olmak üzere hükümdar buyrukları ve divanda alınan kararlar oluşturur.
  • Yönetim, askerlik, maliye, ülke güvenliğini bozanlar ve kanunlara karşı gelenler buralarda yargılanır. Not: Askeri davalara ise kadıleşker (kadıasker) bakar.

Ordu

Karahanlılar

  • Gulamlar
    • Saray muhafızları
    • Hassa ordusu (Türklerden oluşur)
  • Eyalet Askerleri

(Savaş zamanında orduya katılırlar)

  • Türkmenler

Gazneliler

  • Gulamlar
    • Gulam’ı Saray
      • Hassa Ordusu (Türkler + Farklı Milletler)
      • Eyalet Askerleri
      • Gönüllüler
      • Ücretli Askerler
  • Karluk – Oğuz
  • Yağma Türkleri

Harzemşahlar

  • İkta askerleri
  • Hassa Ordusu
  • Valilerin Askerleri

Tolunoğulları/İhşidiler

  • Ordu’nun ana unsurlarını Kıpçak Türkleri oluşturmuştur.

Büyük Selçuklu Devleti

Merkez Ordusu

Gulam-ı Saray

  • Sultan’a yakın olan eğitilmiş askerler.
  • Her an savaşa hazırlar.
  • Yılda 4 kez maaş alırlar.

Hassa Ordusu

  • Türk boylarından oluşan ordudur.
  • Sultana bağlı Ordu’nun Savaşçı kısmıdır.
  • Bunlara hizmetleri karşılığında ikta adı verilen araziler tahsis edilir.

Eyalet Ordusu

  • Şehzade/Melik Askerleri: Melik ve valilere bağlıdırlar.
  • Sipahiyan (İkta/atlı askerler): İkta verilen kişiler yetiştirir.

Türkmenler

  • Uçlarda sınır güvenliği sağlarlar.
  • Hem yerleşik hayata  hem de üretime katkıda bulunurlar.

Bağlı Devletler/Beylik Askerleri

  • Savaş zamanında ordu gönderirler.

Teknik Sınıflar

  • Mancınıkçı: Kale surlarını yıkar.
  • Neftçiler: Kızgın yağ döker.
  • Lağımcılar: Tünel  kazarlar.

Sosyal Hayat

  • Türk-İslam devletlerinde toplumsal alanda sınıf ayrımı söz konusu değildir.
  • Vakıflar aracılığıyla sosyal yardımlaşma müesseseleri ve sosyal faaliyetler tertip edilirdi.

Sosyal Hayatta Etkin Olan Merkezler

  • İmarethane: Aşhane
  • Debbahhane: Misafirhane
  • Kapan: Tek bir cins malın satıldığı yer.
  • Bedesten: Kapalı çarşı
  • Sebil: Çeşme
  • Tutmaç: 6. yy Türklerin milli yemeğidir. (ramazanın ilk günü özellikle)
  • Kümbet: Anıt mezar (siyasiler/eşleri)
  • Türbe: Dini şahsiyetlerin mezarıdır.
  • Külliye: Toplu yapılardır (caminin yanına yapılır).
  • Arasta: Çarşı
  • Bargah: Saray
  • Tekke: Din öğretilen kurumlar.
  • Zaviye: Tekkenin küçüğü

Hastaneler

  • Darülafiye
  • Darüşsıhha
  • Maristan: Tolunoğulları
  • Bimaristan/Bimarhane: Karahanlılarda -akıl hastanesi

Toprak Yönetimi

Has Arazi

  • Hükümdar ve ailesine aittir.
  • Gelir hükümdarın özel hazinesine gider.

İkta Arazi

  • Meliklere, emirlere ve komutanlara maaşlarına karşılık olarak tahsis edilen topraklardır.
  • Vergiler ikta sahiplerince toplanır.
  • Vergiler maaşların karşılığını aşınca maktu vergi olarak devlete verilir.
  • Gelirlerin bir bölümü ile asker yetiştirilirdi.
  • Bu toprakların hibe edilmesine, satışına veya vakıf arazisi olmasına izin verilmezdi.
  • İkta sisteminin devlete sağladığı faydalar;
    • Üretimde süreklilik ve verim
    • Savaşa hazır asker yetiştirilmiştir.
    • Taşra da devlet otoritesi sağlanmıştır.
    • Hazineye yük olmadan güçlü bir ordu yetiştirilmiştir.

Mülk Arazi

  • Mülkiyeti kişilere aittir.

Vakıf Arazi

  • Gelirleri hayır kurumlarına ve bilimsel kuruluşlara ayrılan topraklardır.

Haraci Arazi

  • Selçuklu sınırları içinde yaşayan gayrimüslimlere ait topraklardır.

Öşri Arazi

  • Müslümanlara ait topraklardır.

Eğitim

Medreselerde islami Bilimlerin yanında tıp, astronomi, matematik, kimya, tarih ve coğrafya gibi derslerde okutulmuştur.

Eğitime Dair Kavramlar

  • Öğrenci: Danişment
  • Öğretmen: Müderris
  • Diploma: İcazetname
  • Fıkıh veya İslam ilimlerinde yetişen en ünlü öğretmen: Molla
  • Eser: Telif
  • Yazar: Müellif
  • Ciltleyen: Mücellid
  • Çoğaltan: Müstensih
  • Mühür sanatı ile uğraşan: Hakkah

Akli (Pozitif) Dersler

  • Cebr: Matematik
  • Riyaziye: Matematik
  • Hesap: Matematik
  • Hendese: Geometri
  • Müsellesat: Trigonemetri
  • Simya: Kimya
  • Tabiiyet: Çevre
  • Coğrafya
  • Mantık Dersleri
  • Nücum: Yıldızlar/ Astroloji
  • Heyet: Astronomi

Nakli (Dini) Bilimler

  • Megazi: Savaş
  • Hadis (Hz. Muhammed’in Sözler)
  • Sünnet(Hz. Muhammed’in Davranışları)
  • Siyer (Hz. Muhammed’inHayatı)
  • Fıkıh(İslam Hukuku)
  • Kelam(İslam Felsefesi)
  • Kıraat
  • İcma
  • Kıyas
  • Tefsir
  • Tecvid

Danişmentliler: Yağıbasan Medresesi (Anadolu’da kurulan ilk medresedir.)

Karahanlılar: Semerkant Medresesi (İlk Türk-İslam Medresesi)

Büyük Selçuklu Devleti: İlki Nişabur Medresesi olmak üzere 7 tane medrese kuruldu.

Nizamiye Medreselerinin Açılma Nedenleri

  • Bilim insanı yetiştirmek.
  • Devlet memuru yetiştirmek.
  • Zararlı fikir akımlarına karşı fikir üretebilmek (Batınilik gibi)

Mimari ve Sanat

Mimari

Karahanlılar

  • Ribat-ı Melik Kervansarayı
  • Ayşe Bibi Türbesi
  • Arap Ata Türbesi
  • Dehistan Kervansarayı
  • Kalyan Camisi
  • Talhatan Baba Camisi
  • Degaron Camisi
  • Tamgaç Buğra Han Medresesi
  • Balacı hatun Türbesi

Gazneliler

  • Arus’ül Felek Camisi
  • Aslan Cazip Türbesi
  • Leşkeri Bazar Camisi ve Sarayı
  • Ribat-ı Mahi
  • Mahmut Bendi

Büyük Selçuklu Devleti

  • İsfahan Mescit-i Cuması
  • Sultan Sencer Türbesi
  • Kazvin Mescit-i Cuması
  • Nişabur, Rey ve Nizamiye Medreseleri
  • İsfahan Melikşah camisi
  • Kümbet-i Ali
  • Cihil Duhteran Kümbetli
  • Sultan Kale

Sanat

Hat

  • Arapçayı güzel yazma sanatı.
  • Bu sanatla ilgilenenlere ‘Hattat’ denir.
  • Bilinen ilk büyük Türk hattatı Amasyalı Yakup’tur.

Minyatür

  • Perspektife dikkat edilmez.
  • Kişiler statülerine bağlı büyük ya da küçük çizilir.
  • Tasvir sanatıdır.
  • Uğraşana ‘musavver’ veya ‘nakkaş’ denir.
  • Cezeri yapmış olduğu mekanik tasarımları ‘otomat’ adlı kitabında toplamıştır.

Tezhip

  • Altınlamak, yıldızlamak anlamına gelir.
  • Kitap süslerinde kullanılır.

Yazı, Dil VE Edebiyat

Türk-İslam Devletlerinde genellikle edebiyat dili Farsça, bilim dili Arapça, halkın kullandığı dil ise Türkçe olmuştur.

Karahanlılar

  • Karahanlılar her alanda Türkçeyi kullanmışlardır.
  • Kutadgu Bilig (Mutluluk veren bilgi)
    • Yazarı bilinen ilk Türk-İslam eseridir.
    • Yazarı Yusuf Has Hacip’tir. Eser 462 yılında tamamlanmıştır.
    • Siyasetname özelliği taşır.
    • Karahanlı hükümdarı Uluğ Kara Buğra Han’a sunulmuştur.
    • Uygur ve Arap harfleriyle yazılmış 3 ayrı nüshası bulunmaktadır.
  • Divanü Lügati’t Türk
    • Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmıştır. Eser 1074’te tamamlanmıştır.
    • Abbasi halifesi Muktedi Biemrillah’a sunulmuştur.
    • Arap’lara Türkçe’yi öğretmek ve Türkçe’nin Arapça kadar zengin bir dil olduğunu göstermek amacıyla yazılmıştır.
    • İlk Türkçe ansiklopedik sözlüktür.
    • Dönemin tıp çalışmaları ve tedavi yöntemlerine de yer verilmiştir.
    • Türk dünyasına ait bir harita da bulunmaktadır.
    • Bilinen tek yazma nüshası Fatih Millet Kütüphanesindedir.
  • Divan-ı Hikmet
    • Yazarı Hoca Ahmet Yesevi’dir.
    • Dini ve tasavvufi manzumeler yer alır.
    • İslam dinine yeni girmiş veya bu dini henüz kabul etmemiş Türklere İslamiyet hakkında bilgi vermeyi amaçlar.
    • Eserin bazı nüshaları İstanbul üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Kütüphanesindedir. İngiltere ve Rusya’da da yazma nüshaları bulunmaktadır.
  • Atabetü’l Hakayık
    • Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmıştır.
    • Uygur alfabesi ile yazılmış bir ahlak kitabıdır.
    • Didaktik özellik taşır.
    • Eser Karahanlı beylerinden Muhammed Dad Sipahsalar’a sunulmuştur.
    • Türk gelenekleri, konuşma adabı ve doğruluk hususu yazılmıştır.

Gazneliler

  • Bilim dili olarak Arapça, edebiyat dili olarak da Farsça kullanılmıştır. Ordu ve sarayda ise Türkçe kullanılmıştır.
  • Şehname: Firdevsi’nin Sultan Mahmut’a sunduğu eserdir.
  • Tarih-i Yemin: Utbi’nin Sultan Mahmut’a sunduğu eserdir.
  • Pendname: Gazneli Hükümdarı Sebütek’in çocuklarına ve komutanlarına öğüt şeklinde bıraktığı eserdir.

Büyük Selçuklu Devleti

  • Devletin resmi dili Farsça iken halk arasında ve orduda Türkçe kullanılmıştır.
  • Ömer Hayyam’ın ‘Rubaileri’, Enveri’nin ‘Kasideleri’ dönemin en önemli eserlerdendir.
  • Nizamülmülk’ün devletin aksayan yönlerini konu alan ‘Siyasetname’ adlı eseri Selçukluların anayasası niteliğindedir.

Önemli Eserler ve Bilim Adamları

Farabi

  • Batıda  Al-Phorobius adı ile bilinmektedir.
  • Muallim Sani (2. öğretmen ismi ile tanınmıştır) ile tanınmıştır.
  • Birleşmiş Milletler fikrini ilk ortaya atan kişidir.
  • Türk İslam dünyasında pozitif bilimleri başlattı.
  • Eserleri
    • El medinetü’l fazıla( Devlet nasıl yönetilir)
    • İhsanu’l  U-lum
    • Kitab ül Musiki (Müzik üzerine yazılmış ilk eser)

İbn-i Sina (Tıbbın Hükümdarı)

  • Avrupa’da avicenna (Bilgin doktor) olarak bilinir.
  • Küçük kan dolaşımını bulmuştur.
  • Mikrobun varlığına ilk teşhisi koymuştur. (insanın içinde bir kurt vardır, o kurt insanı hasta eder, bunu günümüzde görmek imkansız)
  • Eserleri
    • El kanun fit tıp (Avrupa’da ders kitabı olarak okutulur)
    • Kitabü’ş  şifa

Biruni

  • Gazneli Mahmud  döneminde yaşamıştır. (Gazneli Mahmut Onun için benim en değerli hazinem demiştir.)
  • Enlem ve boylamı bulmuştur.
  • Yer Çekimi Kanunu Newton’dan önce söylemiştir.
  • Eserleri
    • Asarü’l  Bakiye (Asyalı milletler hakkında bilgi vermiştir)

Harezmi

  • Matematik, astronomi ve coğrafi bilginidir.
  • 1 sayısının yanına sıfır yazmayı bulmuştur.
  • Eserleri
    • Kitabül Cebr Ve’l Mukabele

Gazali

  • Büyük Selçuklu Devleti döneminde yaşamış bağdat’taki Nizamiye medreselerinde öğretmenlik yapmıştır.
  • Eserleri
    • İhyau Ulumi’d-din
    • El-Munkizu-Mine’d Dela
    • Mekasidu’l Felasife

Cezeri

  • Sibermetiğin ilk adımlarını atmıştır.
  • Otomat adlı eseri ile ünlüdür.

Fezari

  • Dünya tarihinde astronomi ile uğraşan ilk islam bilginidir.
  • ‘Usturlab’ adı verilen bir aletle güneş ve ay tutulmaları hesaplamıştır

İbn-i Rüşd

  • Her zaman aklı ön planda tutar.
  • Endülüs Emevi döneminde yaşayan İbni Rüşd Avrupalılara Aristoyu tanıtır.
  • Eserleri
    • Tehafütü’t  Tehafüt
    • Makela fi’l Mizac

Zemahşeri

  • Harzemşahlar döneminde yaşamıştır.
  • Eserleri
    • Keşşaf
    • Mukaddimetü‘l Edeb

Zekeriyya Er-Razi

  • Çiçek ve kızamık hastalığının arkını buldu.
  • El Havi ansiklopedisini yazdı. (Bu kitap 17. yüzyıla kadar ders kitabı olarak okutuldu.)

Cabir bin Hayyan

  • Modern kimyanın kurucusudur.
  • Yapay altın elde etmiştir.
  • Asitlerle uğraşmıştır.
  • Atomun parçalandığını ilk öne süren kişidir.

Uluğ Bey

  • Timur’un torunu olan Uluğ Bey, aynı zamanda astronomi bilginidir.
  • Devrin bilginlerinden Ali Kuşçu, Uluğ Beyin öğrencisidir.
  • Eserleri
    • Yıldızların Fihrist Cetvelleri

Ali Şir Nevai

  • Çağatay Türkçesinin en büyük şairi olarak bilinir.
  • Türkçenin Farsçadan daha zengin olduğunu göstermek amacıyla ‘Muhakemetü-l Lügateyn’ isimli eserini yazmıştır.

İbn-i Heysem

  • Optik biliminin öncülerindendir.
  • Kitabu’l Menazir adlı eseri ünlüdür.

KPSS tarih notları için tıklayınız…