Hristiyan Mezhepleri

Hristiyanlar arasında inanç, ayinler vb. konulardaki ihtilaflar ilk asırlardan itibaren başladı. Kadıköy Konsili ile bu ihtilaflar ciddi boyutlara ulaştı. Daha sonra XI. Yüzyılda doğu-batı kopması, XVI. Yüzyıldan sonra da reform hareketi ile diğer kopmalar yaşandı. Bu bölünmelerden sonra ortaya çıkan belli başlı mezhepleri, şu şekilde sıralayabiliriz: Katolik, Ortodoks, Protestan ve Monofizit.

Katolik Mezhebi

Hristiyan dünyasında en fazla mensubu bulunan mezheptir. Bu mezhep, kendisini Hz. İsa’nın vekili Petrus’a bağlamaktadır. Ruhani reisi Papa’dır. Papa, bugün aynı zamanda Vatikan Devleti’nin başkanıdır. Papa’yı kardinaller seçer. Hiyerarşide kardinallerden sonra piskoposlar ve rahipler gelir. Bu mezhebin başlıca özellikleri şunlardır:

  1. Dini başkan, Papa’dır. Papa, İsa’nın vekili, Petrus’un halefidir.
  2. Papa, yanılmaz otoritedir. Roma, diğer Kiliselerin ruhani merkezidir ve hepsinden üstündür.
  3. Kilise, evrenseldir (katolik kelimesi, evrensel anlamına gelir); onun dışında kurtuluş yoktur. Kilise, Kutsal Ruh tarafından sevk ve idare edilmektedir. İncil’in yorumu Kilise eliyledir.
  4. Kutsal Ruh, Baba ve Oğul’dan çıkar.
  5. İsa’da, ilahi ve insani olmak üzere iki tabiat vardır.
  6. İsa gibi Meryem de asli suçtan uzaktır. Meryem, Tanrı yanında şefaatte bulunabilir.
  7. Azizler de Tanrı katında sözcü olur, şefaatte bulunabilir. Onların resimleri ve kutsal emanetlerine saygı gösterilir. Adlarına hemen her gün ayin düzenlenir.
  8. İnsan, asli suçun içindedir. Buna karşı kötülüğe temayül, günah değildir, günaha sevk eder.
  9. Sakramentler yedi tanedir.
  10. Ruhban zümresi evlenemez. Ruhban sınıfı dışında olanlardan evlenenler boşanamaz. Kilisede yapılmayan nikah sahih sayılmaz. Boşandıktan sonra evlenme zina kabul edilir.
  11. Yirmi konsil ve kararlarını kabul ederler.
  12. Ayin dili Latin’cedir.
  13. Haç işaretini soldan sağa doğru yaparlar.

Ortodoks Mezhebi

Ortodoks, doğru görüş ve inanç anlamına gelir. Roma’nın üstünlük iddiasına karşı Bizans Patrikliği, kendisinin doğru yolda bulunduğunu, üstün olduğunu belirtmek üzere bu adı almıştır. 1054’deki doğu-batı ayrılığından sonra Bizans, Ortodoksluğun merkezi olmuştur. Birbiriyle inanç ve ayinler bakımından ortak yönleri bulunan birçok Ortodoks Kilise, Bizans’a bağlıydı. 1453’ten sonra Rus Ortodoks Kilisesi, İstanbul Ortodoks Patrikliğiyle mücadeleye girişti. Ancak 1917’deki Rus İhtilalinden sonra bundan vazgeçti.

Ortodoks dünyasında dört büyük patriklik vardır. Bunlar; İstanbul, İskenderiye, Antakya ve Kudüs’tür. Çok sayıda milli Kiliseler, bu dört patrikliğe bağlıdır. Ancak özerk ve kısmen özerk Kiliseler de vardır. Monofizit Kiliselerle beraber bu sayılanlar, tek bir “Doğu Kiliseleri” başlığı altında adlandırılmaktadır. İstanbul Patrikliği; Fener Patrikliği veya İstanbul Rum Ortodoks Patrikliği diye de adlandırılır. Ortodoksların özellikleri, Katoliklerden ve diğer Hristiyan mezheplerinden ayrıldıkları noktalar genellikle şunlardır:

  1. Ruhani başkanları Patrik’tir.
  2. Papa’nın üstünlüğünü, İsa’nın vekili olduğunu, yanılmazlığını kabul etmezler. Kutsal Ruh’un Oğul yoluyla Baba’dan çıktığını ileri sürerler.
  3. İlk yedi konsili ve kararlarını kabul ederler. Sonraki konsilleri ve kararlarını kabul etmezler
  4. İkon”lara geniş yer verir, saygı gösterirler (İkon; İsa, Meryem ve azizleri tasvir eden, özel bir tarzda yapılmış olan, kilise ve evlerde bulunan resimlerdir)
  5. İbadet, her ülkenin diliyle yapılır.
  6. Haçlarının kolları birbirine eşittir. Sağdan sola haç çıkarırlar.
  7. Evharistiya ayininde ekmeğe maya, şaraba su katarlar.
  8. Papazlar evlenebilir. Keşişler, piskoposlar ve Patrikler evlenemez. Boşanma, bazı şartlara bağlı olarak, vardır.

Protestan Mezhebi

Protestan kelimesi başkaldıran, itiraz eden anlamına gelir. XVI. Yüzyılda Martin Luther (1489–1546), Roma Katolik Kilisesinin günahları bağışlaması, bunu mali bir kaynak haline getirmesi, kutsal kitap yorumu ve hüküm çıkarmayı kendi inhisarında tutması, ayin dilinin Latince olması gibi hususlara karşı çıkarak ilk itirazı başlattı. Bu itirazlar, büyük bir genişlik kazandı ve bölünmeler ortaya çıktı. Böylece reformasyon başlamış oldu. Bunun sonucu, çeşitli Protestan Kiliseler oluştu. Aralarında bazı farklı noktalar bulunmakla beraber Protestan mezhepler, genelde ortak bazı özelliklere sahiptir. Protestanları diğerlerinden ayıran özellikler şunlardır:

  1. Papa’nın otoritesini ve yanılmazlığını kabul etmezler. Hıristiyanlığı bilen herkes otoritedir derler.
  2. Kilisenin kutsal kitap yorum yetkisi yoktur. Her Hıristiyan, kutsal kitabı yorumlayabilir. Kutsal kitap esastır.
  3. Sakramentlerden ilk ikisini (vaftiz, evharistiya) kabul ederler. Evharistiya ayinini hatıra yemeği olarak görürler.
  4. Kiliselerde resim ve heykellere yer vermezler. Anglikanlar hariç, haç bulundurmaz ve haç çıkarmazlar.
  5. İbadet ve ayinler anadillerinde yapılır. Vaazları ayin ve ibadetin bir bölümü olarak görürler.
  6. A’rafa inanmazlar. Ebedi cezaya inanmazlar.
  7. Meryem konusunda diğer mezheplere katılmazlar. Ona önem vermezler.
  8. Azizleri kabul etmezler.
  9. Protestan Kiliseler; Luteran, Anglikan, Reforme Edilmiş (Presbiteryan) Kiliseler gibi kollara ayrılabilirse de Metodist, Kongregasyonalist vb. müstakil Kiliseler de vardır. Öte yandan Protestan dünyasından Adventistler, Mormonlar gibi birçok dini hareketler de ortaya çıkmıştır.

Monofizit Kiliseler

Hz. İsa’da ilahi ve insani tabiatın birleşerek tek tabiat olduğunu savunan ve diğer Kiliselerden bu noktada ayrılmış bulunan Kiliseler, Monofizit diye adlandırılır (Monofizit, tek tabiat demektir). Monofizitler, Doğu Ortodoks Kiliseleri içinde gösterilmelerine rağmen, bağımsız ve özerk Kiliselerdir. Bunlar; Ermeni, Süryani, Habeş ve Kıbti Kiliseleridir. Bunlardan misal olarak sadece Gregoryen Ermenilerin özellikleri aşağıda verilecektir. Diğerleri de küçük bazı ayrılıklarla aşağı yukarı aynı özelliklere sahiptir:

  1. Gregoryen Ermeni Kilisesi, millidir.
  2. Ruhani başkan “Katağikos” (milletin temsilcisi anlamında) diye adlandırılır.
  3. Ermeni Kilisesinin merkezi, Rusya’da Erivan yakınlarındaki Eçmiyazin’dedir. Eçmiyazin, İsa’nın indiği yer anlamına gelir. Eçmiyazin Kilisesinin İsa tarafından kurulduğu kabul edilir.
  4. Bugün Gregoryen Ermenilerin Eçmiyazin ve Beyrut’ta Katağikoslukları, İstanbul ve Kudüs’te patriklikleri vardır.
  5. Papa’nın üstünlüğü ve yanılmazlığını kabul etmezler.
  6. İsa’da tek tabiat kabul ederler.
  7. İlk üç konsili kabul ederler.
  8. Sakramentlerden “son yağlama’yı kabul etmezler. A’raf’a inanmazlar.
  9. Evharistiya Ayininde ekmeğe maya, şaraba su katmazlar.